مركب اجزا بالفعل موجود است اختلافى كه هست ، در جسم بسيط است كه آيا اجزا در آنها بالفعل هستند يا نه . برخى عقيده دارند كه اجزا بالفعل است و متناهى و اين مذهب متكلمين است و بعضى از حكماى يونان و بعضى مىگويند كه اجزا بالفعل‌اند و نامتناهى ! و اين مذهب ابراهيم بن سيار بلخى ، معروف به نظام مىباشد و بعضى از قدماى يونان هم بر اين عقيده بوده‌اند . بعضى را عقيده بر آن است كه اجزا بالقوه است و متناهى و اين مذهب محمد بن عبد الكريم شهرستانى صاحب كتاب ملل و نحل است . بعضى نيز مىگويند اجزا بالقوه و نامتناهى است . و اين مذهب جمهور حكماست ؛ چه مشاء و چه اشراق . برخى گويند كه اجزا ، بعضى بالفعل است و برخى بالقوه و اين مذهب ذيمقراطيس است و وجه حصر اين است كه اجزا يا بالفعل‌اند يا بالقوه و هركدام از آنها يا متناهىاند يا غير متناهى . و يا بعضى بالقوه و بعضى بالفعل . ما دلايل هركدام را بعدا شرح خواهيم داد . متكلمين : قائل‌اند كه در جسم بسيط اجزا بالفعل و متناهى است و مىگويند جسم تقسيم مىشود تا به جزيى برسد كه آن جزء ، ديگر قابل قسمت نيست نه برحسب خارج نه برحسب ذهن و وهم و نه به فرض عقل يا به سبب عرض ؛ مانند يك ظرف آب كه ذراتى از آب در آن ظرف است و متناهى . الف ) قسمت خارجى يا به كسر آن است كه محتاج به آلتى نباشد كه در جسم نفوذ كند ، مثل شكستن شيشه و كوزه و فك آن است كه محتاج به آلتى باشد كه در جسم نفوذ كند ؛ مثل اينكه با چاقو سيب يا گوشت بريده مىشود . ب ) قسمت ذهنى يا وهمى آن است كه جسم در خارج تقسيم نمىشود ولى در وهم مىتوان تقسيم كرد . مثلا يك طرف آن رو به بالا و طرف ديگرش رو به پايين باشد و يا يك طرفش به سمت مشرق و طرف ديگرش به جانب مغرب است . ج ) قسمت به فرض عقلى آن است كه عقل حكم مىكند . مثلا اين جزء نصف دارد و هر نصفى هم نصف دارد ؛ الى آخر . د ) قسمت به سبب عرض هم وجود دارد . مثلا قسمتى سفيد و قسمت ديگر سياه است .